Szata roślinna Wielkopolskiego Parku Narodowego
Na obszarze Wielkopolskiego Parku Narodowego dominują ekosystemy leśne, wyróżniające się ponadprzeciętną bioróżnorodnością. Lasy reprezentowane są przede wszystkim przez siedliska grądowe i zespół roślinny grądu środkowoeuropejskiego, który obejmuje wielogatunkowe lasy liściaste z udziałem grabu pospolitego, rodzimych klonów, lipy drobnolistnej, dębu szypułkowego oraz leszczyny pospolitej. Do elementów runa grądów można zaliczyć takie gatunki jak np.: przytulia leśna, wiechlina gajowa, przylaszczka pospolita czy też zawilec gajowy. Do gatunków rzadko spotykanych i atrakcyjnych ze względu na okazałe kwiaty należy tutaj lilia złotogłów, która w Polsce objęta jest ochroną ścisłą. W grądzie można także zaobserwować rzadki gatunek chroniony – jarzęba brekinię. Drzewo to stanowi cenną domieszkę lasów liściastych, ale niestety w Polsce rośnie na izolowanych stanowiskach, Z tego powodu w ostatnich latach podjęto zintensyfikowane działania związane z przywróceniem tego gatunku do naszych lasów. Na mniej żyznych glebach rozwinął się w Parku zespół środkowoeuropejskiej kwaśnej dąbrowy trzcinnikowej, która zgodnie z nazwą obejmuje lasy liściaste z przewagą dębów. Najbardziej ubogie i suche siedliska zdominowane są przez sosnę pospolitą, stanowiącą podstawowy element suboceanicznego boru świeżego oraz kontynentalnego boru mieszanego (gdzie rośnie wraz z dębem). Z kolei najbardziej wilgotne obszary Parku to potencjalne siedliska dla takich gatunków drzew jak np. olsza czarna, jesion wyniosły i wiązy, oraz takich zbiorowisk jak: łęg jesionowo-wiązowy, łęg jesionowo-olszowy, łęg wierzbowy, łęg topolowy, ols porzeczkowy oraz ols torfowcowy.
Spośród ekosystemów nieleśnych na uwagę zasługują m.in. łąki trzęślicowe, czyli bogate florystycznie, kwietne, zmiennowilgotne łąki, z udziałem trzęślicy modrej – trawy od której powstała nazwa siedliska. Łąki te przyciągają uwagę kwitnącymi w różnych barwach roślinami, stanowiąc prawdziwą ucztę dla zmysłów. Rosną tam takie gatunki jak: mieczyk dachówkowaty, kosaciec syberyjski czy też starodub łąkowy. W celu zachowania wyżej wymienionych gatunków podejmowane są specjalne działania w zakresie ochrony in situ (w otoczeniu stanowisk roślin) oraz ex situ (poza miejscem występowania, np. rozmnażanie z nasion w warunkach kontrolowanych). Starodub łąkowy to reprezentant roślin zagrożonych w skali Unii Europejskiej, który chroniony jest dyrektywą siedliskową w ramach równolegle funkcjonującego obszaru Natura 2000 o nazwie „Ostoja Wielkopolska”. W Polsce bylina ta objęta jest ścisłą ochroną gatunkową i wymaga ochrony czynnej.
W eutroficznych jeziorach Parku często obserwowany jest zespół zanurzonego w wodzie rogatka sztywnego oraz zbiorowiska z dominacją grążela żółtego, żabiścieku pływającego lub grzybieni białych, stanowiących z kolei przykład roślin o liściach pływających. W takich jeziorach, a szczególnie w zbiornikach zarastających, można spotkać także osokę aloesowatą. Ta interesująca roślina ma białe kwiaty i wykształca rozetę grubych, przypominających aloes liści, które są zanurzone lub pływające na powierzchni wody.
Jako ciekawostkę można uznać występowanie na terenie Parku roślin mięsożernych.
W ekosystemach wodnych i torfowiskowych są to m.in. rosiczka okrągłolistna, pływacz zwyczajny, pływacz drobny oraz pływacz pośredni. Rosiczki unieruchamiają swoje ofiary wykorzystując lepką substancję na liściach, z kolei pływacze wyposażone są w specjalne pęcherzyki, dzięki którym zasysają drobne zwierzęta wraz z wodą.
We florze Parku obecne są także rośliny pasożytnicze, takie jak np. łuskiewnik różowy pasożytujący na korzeniach drzew i krzewów. Przykładem roślin półpasożytniczych jest jemioła pospolita, która za pomocą ssawek czerpie z drzew wodę wraz z solami mineralnymi.
Grupa sukulentów, czyli roślin przystosowanych do gromadzenia w tkankach wody „na zapas”, reprezentowane są m.in przez dość często spotykanego tutaj rozchodnika wielkiego. Bylina ta związana jest z suchymi glebami o znacznej przepuszczalności wody.
Niestety w Parku rosną także niechciani przybysze z innych kontynentów – obce gatunki roślin. Niektóre z nich to gatunki inwazyjne, które stanowią zagrożenie dla rodzimej przyrody i są trudne do wyeliminowania. Często nasiona tych gatunków są przenoszone przez zwierzęta np. z ogrodów. W rozsiewaniu biorą udział m.in. ptaki, które poszukują pożywienia w postaci owoców, a zjadając przy okazji nasiona, przyczyniają się do rozprzestrzeniania obcych roślin w Parku. Do ekspansywnych lub nawet inwazyjnych gatunków obcych spotykanych w Parku zaliczane są przede wszystkim gatunki pochodzące z Ameryki Północnej, takie jak: klon jesionolistny, świdośliwa kłosowa, czeremcha późna, nawłoć późna i kanadyjska czy też uczep amerykański. Z kolei z Azji przybyły rdestowce, niecierpek drobnokwiatowy i gruczołowaty oraz irga błyszcząca.
Świat zwierząt
Rozwój świata zwierzęcego zamieszkującego Wielkopolski Park Narodowy następował równocześnie z kształtowaniem się szaty roślinnej i podlegał podobnym zmianom. Na obraz współczesnej fauny składają się gatunki przybyłe do Parku w różnych okresach, począwszy od ostatniego zlodowacenia.
Najbogatszy jest oczywiście świat bezkręgowców. Stwierdzono tu dotąd występowanie ok. 4000 gatunków tych zwierząt, choć nie jest to z całą pewnością liczba ostateczna. Wśród mięczaków (ponad 100 gatunków) bardzo cenne, choć niewielkie (kilka mm) są ślimaki lądowe z rodziny poczwarówkowatych (Vertiginidae) – poczwarówka jajowata i zwężona. Są niezwykle wrażliwe na niekorzystne zmiany zachodzące w środowisku pod wpływem działalności człowieka, takie jak zanieczyszczenia, osuszanie terenów podmokłych, wykaszanie czy wypasanie zwierząt.
Licznie reprezentowanymi bezkręgowcami w faunie WPN są pajęczaki. Na brzegach zbiorników wodnych żyje jeden z największych pająków w Polsce – bagnik nadwodny (samica może osiągać 2,5 cm długości ciała, nie licząc odnóży). Zjadają głównie wodne bezkręgowce, np. larwy ważek i chrząszczy, ale potrafią również zapolować nawet na narybek czy kijanki. Nie buduje sieci łownych, ale rzuca się na ofiarę z ukrycia. Bliskim kuzynem bagnika jest darownik przedziwny. Nazwę zawdzięcza zachowaniu godowemu samca, który obdarowuje wybrankę owadem „zapakowanym” w pajęczynę. Ciekawie zachowuje się też samica, która po złożeniu jaj nosi je w kokonie trzymając w szczękoczułkach. Następnie buduje specjalną dzwonowatą sieć, w której z jaj wylęgają się młode osobniki. Samica siedzi na sieci pilnując młodych dopóki nie podrosną na tyle, aby rozprzestrzenić się na łąki, brzegi lasów, czy ogrody. Kolejnym, interesującym pająkiem jest kwietnik z wyglądu przypominający nieco kraba. Gatunek ten ma zdolność zmiany ubarwienia swojego ciała z białego na żółty lub odwrotnie, zależnie od koloru kwiatów, na których zwykle czatuje na swoje ofiary. Pozwala mu to stać się niewidocznym dla owadów.
![](https://archiwum.wielkopolskipn.pl/wp-content/uploads/2022/11/bagnik.jpg)
![](https://archiwum.wielkopolskipn.pl/wp-content/uploads/2022/11/kwietnik.jpg)
Owady są na świecie najliczniej reprezentowane przez chrząszcze. „Klejnotem w koronie” Wielkopolskiego Parku Narodowego jest kwietnica okazała, wynika to zarówno z jej imponującej wielkości (ok. 20-30 mm) jak i pięknego, trawiastozielono, metalicznego ubarwienia. Larwy rozwijają się w martwym drewnie drzew liściastych, przeważnie dębów. Bardzo efektowne są „rogate” chrząszcze. Dość często spotkać tu można ciołka matowego, należącego do rodziny jelonkowatych (Lucanidae). Ostre żuwaczki, są większe u samca i stanowią jego oręż w walkach godowych. Jest to gatunek, którego liczebność znacznie spada, ponieważ larwy żerują w spróchniałym drewnie, głównie starych drzew liściastych, którego na szczęście nie brakuje w Parku. Kolejnym „rogaczem” jest bycznik, zwany też tyfeuszem. W tym wypadku „rogami” nie są żuwaczki, a trzy wyrostki (środkowy krótszy) na przedpleczu samca. Zarówno larwy, jak i postacie dorosłe żerują na odchodach roślinożerców, należą więc do tzw. koprofagów.
![](https://archiwum.wielkopolskipn.pl/wp-content/uploads/2022/11/IMGP3921.jpg)
![](https://archiwum.wielkopolskipn.pl/wp-content/uploads/2022/11/IMGP3137.jpg)
Motyle to rząd owadów, który budzi w ludziach dość skrajne emocje, od uwielbienia dla kolorowych motyli dziennych po obrzydzenie dla motyli nocnych, natomiast wstręt do gąsienic, czyli formy larwalnej motyli, jest w zasadzie jednaki dla wszystkich gatunków. Różnorodność siedlisk WPN, od antropogenicznych pól czy ogrodów po naturalne łąki i lasy, sprzyja dużej różnorodności motyli. Wśród największych i najpiękniejszych motyli występujących w Parku są: paź królowej, którego gąsienice żerują głównie na roślinach baldaszkowatych; spędzający większość czasu w koronach drzew mieniak tęczowiec; bardzo wielu przedstawicieli rodziny rusałkowatych, jak rusałka żałobnik czy dostojka malinowiec. Wśród mniejszych, choć równie pięknych motyli, możemy obserwować modraszki i czerwończyki. Bardzo kontrastowo ubarwione są kraśnikowate, to ostrzeżenie o silnej truciźnie zawartej w ich ciele (cyjanowodór). Ciekawą rodziną motyli są zawisakowate. Większość z nich aktywna jest o zmierzchu i nocą. Nazwa wiąże się z niezwykłą umiejętnością lotu, która pozwala na zbieranie nektaru z kwiatów o długich i wąskich kielichach. Zawisając w powietrzu do złudzenia przypominają kolibry, są też jednymi z najszybciej latających owadów. Licznych przedstawicieli mają też niedźwiedziówkowate, wśród których można spotkać pięknie ubarwione gatunki, jak np. niedźwiedziówka kaja, jedna z najbardziej kolorowych polskich ciem.
Ważki są jednymi z najlepszych lotników wśród owadów. W trakcie polowania, czy patrolowania rewiru potrafią zawisać w powietrzu i latać we wszystkich kierunkach z prędkością przekraczającą 10m/s. Drapieżne larwy ważek żyją w wodzie. Jednym z pospolitych gatunków, który każdy będzie mógł obserwować podczas wizyty w Parku nad różnymi typami wód, jest ważka płaskobrzucha. Łatwo też możemy odróżnić samicę od samca tego gatunku. Samica posiada ubarwienie w kolorach brązu i odcieni żółtego, u samca natomiast odwłok jest błękitny z żółtymi plamkami po bokach. Nad silnie porośniętymi zbiornikami można obserwować oczobarwnicę większą, której samce mają duże, czerwone oczy. Błękitno-zielony husarz władca, to jedna z największych ważek europejskich. Jako doskonały lotnik potrafi oddalać się nawet na znaczne odległości od zbiorników wodnych. Mniejsze zbiorniki śródleśne, torfowiska i zarastające jeziora są miejscem zasiedlanym przez zalotkę większą, gatunek podlegający ścisłej ochronie.
![](https://archiwum.wielkopolskipn.pl/wp-content/uploads/2022/11/IMGP6078-2.jpg)
![](https://archiwum.wielkopolskipn.pl/wp-content/uploads/2022/11/IMGP3035.jpg)
Na obszarze Parku stwierdzono występowanie ponad 300 gatunków kręgowców. Ryby reprezentowane są przez 34 gatunki, do szczególnie interesujących należą różanki, piskorze, kozy i ślizy – objęte ochroną gatunkową. Różanki mają niezwykle interesujące zachowania rozrodcze. U samicy wykształca się pokładełko, za pomocą którego składa ikrę do jamy skrzelowej małża (skójki lub szczeżui). W ten sposób jaja zostają zamknięte w bezpiecznej „szkatułce”, a po wylęgu larwy jeszcze przez ok 2 tygodnie pozostają we wnętrzu małża. Piskorz, dzięki możliwości oddychania jelitowego, może występować w wodach z małą zawartością tlenu, a przy małej ilości wody potrafi zagrzebać się w mule i oddychać tlenem atmosferycznym. Nazwa ryby pochodzi od charakterystycznego pisku, który wydaje po wyciągnięciu z wody. Jest to odgłos powietrza wypuszczanego z jelita, poprzez otwór odbytowy. Inną interesującą umiejętnością piskorza jest zdolność przewidywania pogody, co objawia zmianami zachowania. Fakt ten znajduje odzwierciedlenie w angielskiej nazwie – „weatherfish” (ryba pogodowa). Koza, która zasiedla najchętniej płytkie, piaszczyste stanowiska rzek i jezior, swoją nazwę zawdzięcza niewielkim wyrostkom – „różkom” u nasady oczu. Śliz, to ryba typowa dla niewielkich cieków, o silnym nurcie i kamienistym dnie (w WPN notowany w Wirynce), gdzie dzięki specjalnie uformowanym płetwom piersiowym, przyczepia się do dna. Ułatwia jej to również podłużny kształt i gruba i śliska od śluzu skóra. Wymienione ryby należą do najmniejszych w naszej ichtiofaunie. W wodach WPN występuje licznie również największa nasza ryba rodzima – sum, osiągająca nawet do 100 kg! Ryba ta buduje gniazda tarłowe i opiekuje się złożoną ikrą. Ma również szczególną zdolność słyszenia dźwięków, dzięki tzw. Aparatowi Webera (kostnego połączenia ucha środkowego z pęcherzem pławnym). Specjaliści od połowu suma wykorzystują tę zdolność do nęcenia tych ryb za pomocą specjalnych wabików dźwiękowych. Jedną z najbardziej tajemniczych ryb jest węgorz, który na tarło wędruje aż do odległego Morza Sargassowego. Tajemnica jego rozrodu nie została jeszcze do końca wyjaśniona i do dziś nikomu się nie udało go skutecznie rozmnożyć w warunkach sztucznych. Uważa się również, że węgorz dysponuje najbardziej wyczulonym zmysłem węchu spośród wszystkich zwierząt!
![](https://archiwum.wielkopolskipn.pl/wp-content/uploads/2022/11/IMGP4600-2.jpg)
![](https://archiwum.wielkopolskipn.pl/wp-content/uploads/2022/11/IMGP6180-2.jpg)
Płazy występujące na terenie Parku to gatunki typowe dla terenów nizinnych. Najrzadsze i dość dawne obserwacje dotyczą ropuchy paskówki i rzekotki drzewnej, w ostatnim czasie nie udało się potwierdzić ich obecności. Jednymi z najcenniejszych gatunków płazów żyjących w WPN są kumak nizinny i traszka grzebieniasta. Oba objęte są ochroną ścisłą, oba znalazły się na w załącznikach do Dyrektywy Siedliskowej wśród gatunków mających znaczenie dla Unii Europejskiej, oba wreszcie wymienia również Konwencja Berneńska. Długotrwałe susze i postępujące opadanie poziomu wód, prowadzą do zanikania zwłaszcza niewielkich zbiorników stanowiących niezwykle cenne siedliska nie tylko dla płazów, dlatego Park stara się podejmować działania zmierzające do ich przywracania.
![](https://archiwum.wielkopolskipn.pl/wp-content/uploads/2022/11/IMGP1224.jpg)
![](https://archiwum.wielkopolskipn.pl/wp-content/uploads/2022/11/20220810_112111.jpg)
Wśród gadów możemy obserwować przede wszystkim jaszczurki. Najbardziej rzuca się w oczy ciepłolubna zwinka, szczególnie wiosną, kiedy samce wybarwiają się na piękny trawiasto-zielony kolor. Szczęśliwcy mogą spotkać piękną, rudą odmianę barwną. Mniejszym gatunkiem, preferującym bardziej zarośnięte, a przez to trudniejszą do zaobserwowania, jest jaszczurka żyworodna. Padalce, jedyne jaszczurki beznogie jakie występują w Polsce, to wciąż jeszcze słabo poznane zwierzęta. Wiele z tych kompletnie niegroźnych gadów ginie pod kołami rowerów, bądź jest celowo jest rozdeptywanych, jako „niebezpieczny wąż”. W pobliżu wody możemy napotkać zaskrońce, które wspaniale pływają i równie dobrze udają martwe w wypadku zagrożenia. Przed laty w Parku obserwowano również gniewosze, niestety od dłuższego już czasu brak jest na ich temat wiarygodnych doniesień.
![](https://archiwum.wielkopolskipn.pl/wp-content/uploads/2022/11/IMGP1258.jpg)
![](https://archiwum.wielkopolskipn.pl/wp-content/uploads/2022/11/IMGP2979.jpg)
W WPN stwierdzono występowanie ponad 220 gatunków ptaków, z których około 150 wyprowadza tutaj lęgi. Symbolem Parku jest puszczyk. To absolutnie dominujący gatunek sowy w Parku, inwentaryzacje wykazują, że jest tu ok. 50 par lęgowych. Dzięki zainstalowaniu sztucznej, monitorowanej przez kamery dziupli, możemy podglądać składanie jaj, klucie piskląt, a następnie ich dorastanie aż do opuszczenia schronienia. Co roku pojawiają się w Parku wielotysięczne stada gęsi, które przeczekują tu całą zimę, bądź zatrzymują się na jakiś czas podczas wielkich migracji. Spotkamy tu przede wszystkim gęgawy (zakładające też w Parku gniazda), gęsi białoczelne i tundrowe. Na podstawie odczytów obroży stwierdzamy u nas gości między innymi z Finlandii, Niemiec, Czech, Węgier. Pojawiają się też rzadsze gatunki gęsi: krótkodziobe oraz małe, a także bernikle białolice, obrożne i rdzawoszyje. WPN jest też istotnym w skali regionalnej miejscem dla żurawi. Populacja lęgowa oceniana jest na ok. 20 par, a Trzcielińskie Bagno, będące jednym z najciekawszych ptasich obszarów, jest dla nich niezwykle istotne dla tego gatunku jako pierzowisko czyli miejsce, w którym dokonują wymiany zużytych piór lotnych na nowe , noclegowisko i schronienie dla tych, które nie odlatują. Dzięki obrączkowaniu żurawi na terenie Parku udało nam się dowiedzieć, że niektóre z tutejszych ptaków lecą na zimę aż do Hiszpanii, podczas gdy inne spędzają zimę w okolicy miejsca wyklucia. Największym ptakiem szponiastym występującym w Parku jest bielik. Znajduje tu miejsce zarówno do gniazdowania, jak i polowania na licznych jeziorach. Wiele jest w Parku dzięciołów, które znajdują tu świetne warunki do życia. Szczególnie interesujący jest dzięcioł średni, który ma się w Parku dobrze, a jest gatunkiem charakterystycznym dla lasów liściastych, jak grądy i łęgi. O jego zasiedleniu decyduje przede wszystkim występowanie starych dębów i martwego drewna, którego w Parku stale przybywa. Najliczniejszą grupą są ptaki wróblowe, reprezentowane przez blisko 100 gatunków. Wśród nich warto wspomnieć chociażby muchołówkę małą – gatunek wymieniany w Dyrektywie Ptasiej, związany ze starymi buczynami i grądami.
![](https://archiwum.wielkopolskipn.pl/wp-content/uploads/2022/11/IMGP78841.jpg)
![](https://archiwum.wielkopolskipn.pl/wp-content/uploads/2022/11/IMGP0044.jpg)
Najmniejszym ssakiem występującym w WPN, a zarazem w Polsce, jest ryjówka malutka. Mierzy ona 7-10 cm wraz z ogonkiem, a waży zaledwie 3-7 g. Ten niewielki owadożerca ma niezwykle intensywną przemianę materii i musi dziennie zjeść więcej niż sama waży. Mozaika siedliskowa sprzyja występowaniu różnych gatunków nietoperzy. Nad wodami, gdzie unoszą się roje owadów, szczególnie lubi polować borowiec wielki. Największy krajowy nietoperz – nocek duży, poluje najczęściej w lasach, zaś kryjówek szuka głównie w różnego rodzaju budynkach. Gacek brunatny, nie bez przyczyny zwany wielkouchym, poluje wśród koron drzew ale i przy budynkach, poszukując głównie ciem. Wysyłane przez niego sygnały echolokacyjne nie są zbyt silne, służą głównie do orientacji w terenie, natomiast podczas polowania kieruje się słuchem, w czym oczywiście pomaga bardzo duża małżowina uszna. W ten sposób potrafi schwytać trzepoczącą skrzydłami ćmę, która jest zdolna usłyszeć ultradźwięki. Największym parkowym gryzoniem jest bóbr, którego ślady działalności możemy znaleźć w pobliżu wód. Ten nie zawsze doceniany inżynier środowiska, przyczynia się do utrzymywania wielu ekosystemów wodnych, tworząc jednocześnie warunki bytowania dla wielu różnych gatunków roślin i zwierząt. Wśród ssaków kopytnych żyją w Parku dziki, sarny i jelenie szlachetne. Jednym z największych i najgłośniejszych przyrodniczych spektakli w Parku są rykowiska. Wśród ssaków drapieżnych spotykamy kuny leśne i domowe, łasice, borsuki, lisy, wydry ale również gatunki obce wizona amerykańskiego (norkę amerykańską), jenota i szopa pracza. Na szczycie łańcucha pokarmowego stoi wilk, duży, terytorialny i rodzinny drapieżca, odgrywający niezwykle istotną rolę w regulacji liczebności dużych ssaków roślinożernych, choć nie gardzi też mniejszymi ofiarami, a w ostatnim czasie wyspecjalizował się również w polowaniu na bobry.
![](https://archiwum.wielkopolskipn.pl/wp-content/uploads/2022/11/IMGP7324-2.jpg)